الشيخ رسول جعفريان وديگران
375
نقد و بررسى منابع سيره نبوى (فارسى)
مورد ديگر نيز كه رواياتى از ابن اسحاق آورده يا رأى و خبر او را ترجيح داده ، تكرار كرده است . « 1 » نام ابن اسحاق در بخش « المبتدأ » تاريخ ابن كثير ، نزديك به شصت بار تكرار شده است ؛ اما زمانى كه مؤلف به بيان اخبار عرب و سپس سيرهء نبوى مىرسد ، سيرهء ابن اسحاق ، صدر نشين تمامى منابع مورد استفادهء ابن كثير شده و وى بيشتر فصول اين بخش را از سيرهء ابن اسحاق گرفته و روايات او را بر ديگران ترجيح داده است . « 2 » البته در كنار آن ، مطالب مناسب و ضرورى ديگر را از ساير مصادر حديثى و تاريخى و . . . بر آن افزوده است . در بخش تاريخ خلفا ، يادى از ابن اسحاق نشده و تنها در چند مورد ، از روايات و نقلهاى او استفاده شده است . چنان كه دربارهء روزگار اموى هم ، تنها در چند شرح حال ، مطالبى از وى نقل شده كه آخرين آنها دربارهء ابن شهاب زهرى ( م . 124 ه . ) است . « 3 » ابن كثير در موارد فراوانى به نام كتاب سيرهء ابن اسحاق تصرح كرده ، آن هم در مقام بيان منبعى كه بدان اعتماد كرده است . وى همچنين از مغازى ابن اسحاق در بيان غزوات پيامبر ( ص ) نام برده و به طور مستقيم از سيرهء او استفاده كرده است . به طور معمول سيرهء ابن اسحاق را مشتمل بر سه بخش دانستهاند : 1 . « كتاب المبتدأ » ، يعنى تاريخ انبيا از آغاز تا خلقت ؛ 2 . « كتاب المبعث » ، يعنى تاريخ زندگى پيامبر ( ص ) تا هجرت ؛ 3 . « كتاب المغازى » ، يعنى تاريخ زندگى پيامبر از هجرت تا رحلت . دكتر جواد على دو قسمت مبعث و مغازى را يك قسم دانسته و تاريخ الخلفاى ابن اسحاق را جزء سوم كتاب او عنوان كرده است . « 4 » ترتيب كتاب به هر صورت كه باشد ، وصف ياد شده منطبق با بهرهاى است كه ابن كثير از كتاب ابن اسحاق از آغاز تا پايان دورهء اموى در كتاب خود برده است . اين مسأله ما را به اين نظر رهنمون مىكند كه ابن كثير
--> ( 1 ) . ابن كثير ، البداية و النهايه ، ج 10 ، ص 109 ، ج 3 ، ص 95 ، ج 4 ، ص 63 ، 149 . ( 2 ) . دربارهء ترجيح روايت ابن اسحاق بر موسى بن عقبه ر . ك : البداية و النهايه ، ج 3 ، ص 76 و دربارهء ترجيح آن بر روايت بيهقى ر . ك : همان ، ج 3 ، ص 151 . ( 3 ) . البداية و النهايه ، ج 9 ، ص 343 . ( 4 ) . جواد على ، مجلة المجمع العلمى العراقى ، 1 / 1 ( 1950 ) مقالهء « موارد الطبرى » ، ص 206 .